Đó là câu bình luận của Đại biểu QH TPHCM, bác sĩ Trần Đông A, người mổ tách thành công cặp trẻ song sinh Việt- Đức từ hai thập kỷ trước, khi phát biểu về Luật Thuế thu nhập cá nhân. Cuộc thảo luận về dự án luật này đến nay đã tròn một năm. Tháng 11 năm ngoái, các đại biểu Quốc hội khoá XI đã bàn lần đầu, dư luận xã hội cũng rộng đường bàn theo.
Vậy mà đến lần thảo luận này, có thể một phần vì có một số đông các vị đại biểu mới “nhập cuộc” nên cuộc thảo luận có vẻ như trở lại những gì kỳ họp trước đã bàn. Vẫn là những ý kiến đề cập tới những vấn đề cụ thể như mức thu nhập bao nhiêu là đối tượng chịu thuế, cách tính chiết trừ gia cảnh thế nào, ứng phó với “trượt giá” ra sao, lãi tiết kiệm, chứng khoán, tiền gửi kiều hối… có tính thuế hay không; làm thế nào để kiểm soát được thu nhập khi nhiều giao dịch thanh toán vẫn nằm ngoài mọi sự kiểm soát; dự báo về những khó khăn từ phía bộ máy thu thuế và những cách ứng phó của người nộp thuế…? Lại có những y kiến cho rằng nước ta thu nhập còn thấp nên chưa thể áp loại thuế này vào thời điểm hiện nay…
Có cảm nhận đây là lần thảo luận để… sửa đổi lần thứ 6 “Pháp lệnh thuế thu nhập đối với nguời có thu nhập cao” đã được ban hành từ 16 năm nay (1991) và đã qua 5 lần sửa đổi. Dường như vẫn cảm thấy có một rào cản nào đó trong tâm thức dân ta. Ý niệm về thuế giống như một sự tuớc đoạt nhiều hơn là sự đóng góp, chỉ là một nghĩa vụ hơn là một quyền của công dân. Chẳng thế mà trong ngôn ngữ tiếng Việt có một động từ tạo thành cụm từ “đánh thuế”. Về ngữ nghĩa, “đánh” là một tác động trực diện từ bên ngoài và ngoài ý muốn của đối tượng “bị đánh”.
“Đánh thuế” đúng là một dấu ấn của lịch sử đã ăn sâu vào tiềm thức dân ta và lưu dấu trong ngôn ngữ thường dụng. Đó là dấu ấn của một trường kỳ lịch sử mà thuế là một hành vi cưỡng bức, chứa đựng sự bất công, nguồn gốc và biểu hiện của sự áp bức chính trị… gắn với chế độ phong kiến và đặc biệt là thời thuộc địa kéo dài cho đến giữa thế kỷ XX. Trong hệ thống thuế, các sắc thuế trực thu trong đó đặc biệt là “thuế thân” (thuế đinh) được coi là biểu trưng cho quyền lực của thế lực cai trị như vua đối với thần dân (thời phong kiến) hay thực dân đối với thuộc dân (thời thuộc địa). Ngoài hệ thống thuế còn vô số các loại phụ thu do bộ máy quan liêu từ trên xuống dưới bày đặt trở thành gánh nặng thống khổ cho người dân.
Vì thế mà việc chống sưu cao thuế nặng đã trở thành mục tiêu đấu tranh của người dân và là khẩu hiệu tập hợp của các lực lượng chính trị muốn lôi kéo nhân dân nhất là người nông dân theo mình. Cách đây 100 năm, năm 1908 chứng kiến một cao trào chống thuế cự sưu của nông dân các tỉnh miền Trung và trong lịch sử nó được coi là dấu hiệu của phong trào nông dân hướng tới các mục tiêu dân chủ…
Cũng chính vì vậy, khi Cách mạng mới thành công, một trong những sắc lệnh đầu tiên của nhà nước Dân chủ Cộng hoà là thủ tiêu thuế thân cũng như các sắc thuế trực thu khác. Trong thời kỳ đầu, nguồn tài chính đóng góp cho bộ máy nhà nước chủ yếu dựa vào sự ủng hộ tự nguyện của nhân dân, đặc biệt là các nhà công thương mà Chủ tịch Hồ Chí Minh đã biểu dương với Tuần lễ Vàng như một hành vi tiêu biểu nhất. Cuộc chiến tranh nhân dân đã huy động tinh thần yêu nước của mọi tầng lớp xã hội dồn sức cho tiến tuyến đánh giặc.
Nhưng cũng ngay từ rất sớm, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nhìn nhận thấy yêu cầu của một nhà nước độc lập và hiện đại sớm muộn phải có một nguồn thu bền vững là hệ thống chính sách thuế. Và với Hồ Chí Minh, bao giờ cũng bắt đầu bằng giáo dục con người. Cuộc vận động xây dựng “Đời Sống Mới” nhằm mục tiêu “giáo dục lại nhân dân”để cải tạo những “thần dân” chỉ biết tuân phục của chế độ cũ thành những “công dân” ý thức được nghĩa vụ và quyền lợi của mình đối với xã hội mới là một sự khởi động.
Nhưng chiến tranh bùng nổ khiến cho đến năm 1952, sắc thuế nông nghiệp mới được ban hành. Tuy không phải là thuế trực thu nhưng nó tác động đến đại bộ phận dân cư, những người nông dân đang là chủ lực của đội quân cách mạng tại mặt trận cũng như ở hậu phương.
Đọc lại lịch sử cuộc kháng chiến chống Pháp nói chung, của ngành tài chính nói riêng, chúng ta có thể thấy quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh không chỉ coi chính sách thuế thuần túy là một giải pháp nhằm tăng nguồn thu ngân sách mà còn là trường học ý thức công dân. Đọc lại nhật ký của Bộ trưởng tài chính Lê Văn Hiến, trong đó ông kể lại những trăn trở của Bác Hồ trong quá trình dự thảo Luật thuế Nông nghiệp trước khi mang ra Quốc hội thông qua tại chiến khu Việt Bắc…
Với thuế nông nghiệp, hàng vạn tấn thóc thu được để nuôi quân đánh giặc, trả lương cho bộ máy kháng chiến mà những chính sách sát thực với hoàn cảnh và nguyện vọng của người dân đã có những tác động tích cực làm thay đổi ý thức của con người và đời sống nông thôn vùng tự do trong thời kỳ kháng chiến đang gian khổ…
Nhưng tiếp đó, những sai lầm trong Cải cách ruộng đât, tiếp đó là cả một thời kỳ dài trong lịch sử, không chỉ chiến tranh mà cả những quan điểm về một nền kinh tế tập trung và bao cấp của nhà nước cùng với sự thu hẹp và triệt tiêu kinh tế tư nhân đã làm thay đổi theo chiều hướng ngược lại… Nền kinh tế tập thể đã làm thay nghĩa vụ công dân và người dân trở lại với tâm thức của những “thần dân” tuân phục sự chỉ huy của một nhà nước đang lãnh đạo một cuộc chiến tranh kéo dài khốc liệt bằng những nguồn lực được viện trợ từ bên ngoài cùng sự hy sinh vô bờ bến của nhân dân. Thuế trở thành một cái gì xa lạ với đời sống của nhân dân, quá lắm nó chỉ là vấn đề liên quan đến cánh tiểu thương buôn thúng bán mẹt…
Nghĩ ngợi lan man để trở lại với Luật thuế thu nhập mà theo chương trình thì chỉ mươi ngày tới là Quốc hội thông qua. Một sắc thuế mà mọi người, kể cả những người có thu nhập thấp cùng tham gia, với một mức đóng hợp lý để người nghèo cũng được bình đẳng trong nghĩa vụ công dân và người thu nhập cao san sẻ lợi ích của mình cho toàn xã hội trong đó có cả những đối tượng là người nghèo hơn. Phải nhìn nhận rằng Luật thuế thu nhập chính là cơ hội để thể hiện được sự bình đẳng và công bằng xã hội. Cho đến lúc này, mới chỉ có tầng lớp những doanh nhân có được cơ hội để thể hiện phẩm chất công dân của mình qua hành vi nộp thuế. Tại sao Luật thuế thu nhập không phải là cơ hội của mọi người đã được gọi là công dân?